O'zbekistonda sug'urta bozori. 2021 yil natijalari

2016-2019-yillarda sug‘urta mukofotlarining yillik o‘sishi o‘rtacha 50% ni tashkil etdi.

2020-yilda 2019-yilga nisbatan 6% ga kamayishi karantin qoidalarining joriy etilgani, ayrim kompaniyalarda masofaviy ishlashning mavjud emasligi va karantin davrida aholi daromadlarining kamayishi bilan bog‘liq. 2021-yilda yig‘ilgan sug‘urta mukofotlari hajmi 2020-yilga nisbatan 68,6% ga o’sdi va bu ko‘rsatkich 3,7 trillion so‘mdan oshdi.

Yil yakuniga ko’ra hayotni sug’urtalash segmentidagi mukofotlar ikki baravardan ortiq (334,4 milliarddan 717 milliardgacha) oshdi. Bunday keskin o’sish 2020-yilgi pandemiyadan keyin bozorning tiklanishi bilan bog’liq. 2019-yilga nisbatan o‘sish 22,3% ni tashkil etdi. Jami mukofotlar portfelida ushbu yo’nalish qariyb 19% ni, sug‘urta to‘lovlari bo‘yicha esa sektor yetakchi hisoblanadi – 616,3 milliard, bu O‘zbekistonda to‘langan jami tovon puli miqdorining yarmidan bir oz ko‘proqdir. Yo‘nalishning rivojlanishi asosan ixtiyoriy sug‘urta bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-5265-son qaroriga muvofiq hayotni sug‘urtalash sohasida soliq imtiyozlari hayotni uzoq muddatli sug‘urtalashni jadal rivojlantirish imkonini bermoqda. Tejalgan mablag‘lar xizmatlar ro‘yxatini rivojlantirish va kengaytirishga yo‘naltiriladi.

Mukofotlarning o’sish sur’ati bo’yicha ikkinchi o’rinni ixtiyoriy umumiy sug’urta egallab turibdi. Hajmning o’sishi 64,7% ni tashkil etdi. Segment bozorning 68% ni egalladi (premium portfel – 2,5 trln). Bu toʻlovlarning uchdan biridan koʻprogʻini (433,7 milliard) tashkil etadi. Ushbu segmentdagi aviatsiya sanoati nisbiy o’sish bo’yicha birinchi o’rinda turadi. Havo kemalarini sug’urtalash (Aviation Hull) 9,66 milliard mukofot yig’di. O’sish 470,4% ni tashkil etdi. Havoda yo’lovchi tashuvchilarning jismoniy va yuridik shaxslar oldidagi javobgarligi doirasida 1,5 mlrd (+487,8%) mukofotlar mavjud edi.

Ixtiyoriy umumiy sug’urtaning asosiy yo’nalishi kredit sug’urtasi hisoblanadi. Uning ulushi ushbu segmentdagi barcha mukofotlarning 23,7% ni tashkil qiladi. O‘tgan yil davomida 600 milliard so‘mdan ortiq mablag‘ undirildi, bu o‘tgan yilga nisbatan 83,4% ga ko‘pdir. Hajmi boʻyicha ikkinchi oʻrinda yerdagi transport vositalari sugʻurtasi (307,4 mlrd.), uchinchi oʻrinda umumiy fuqarolik javobgarligi (207 mlrd.) joylashgan.

Umumiy majburiy sug’urta bozorning 13% ni egallagan. Yig‘ilgan mukofotlar miqdori 476,7 mlrd.ni tashkil etdi. Ushbu miqdorning deyarli yarmi transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini sug‘urtalash hissasiga to‘g‘ri keladi – 229,12 mlrd (+30,6%). Undan keyin ish beruvchining fuqarolik javobgarligi – 165,6 mlrd. Bu o‘tgan yilga nisbatan 62,3% ga ko‘pdir. Yuqori uchlikni qurilish-montaj xatarlari yopib beradi – 42,11 mlrd (+63,6%), faol qurilishlar tufayli, hatto pandemiya davrida ham qurilish-montaj ishlarini majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha to‘lovlar miqdori o‘sishda davom etdi.

Umumiy sug‘urta sohasida yangi sug‘urta kompaniyalarining (5 ta sug‘urta tashkiloti, shu jumladan 1 tasi 100% xorijiy kapital bilan – Azimuth Insurance Company) ochilishi ham sug‘urta mukofotlarining o‘sishiga ta’sir ko‘rsatdi.

2016-yildan 2020-yilgacha bo’lgan davrda investitsion faollik uch baravargacha oshdi. Shu bilan birga, depozitlar hajmi 4,6 barobar, ko‘chmas mulk 6,2 barobar, kreditlar hajmi 5,8 barobar oshdi. 2021-yilda jami investitsiyalar hajmi 3746,66 milliard so‘mni (+10,8%) tashkil etdi. Investitsiyalarning umumiy hajmida depozitlar 58,9% ni va 2021-yilda o’sish + 21,4% ni tashkil etdi. Ikkinchi o’rinda 29,3% va +14,3% o’sish bilan qimmatli qog’ozlar. Undan keyingi o‘rinda ko‘chmas mulk 6,6% va -13,3% pasayish kuzatiladi.

Biroq, sug’urta bozorining aktivlari va kapitalining o’sishi ancha yaxshi natijalarni ko’rsatishi mumkin va bunga sug’urta bozorining uchta asosiy muammosi to’sqinlik qilmoqda:

• Sug’urta kompaniyalariga sug’urta zahiralarini oshirishga imkon bermaydigan akvizitsion xarajatlar (komission mukofotlar). Nazarimda, bu ixtiyoriy sug‘urta bozoridagi korrupsiyaning yuqori darajasi bilan bog‘liq.
• Ixtiyoriy sug’urta toifalarida transchegaraviy qayta sug’urtalashning o’ta yuqori darajasi. Bir tomondan, qayta sug’urtalash sohasidagi muammolar mablag’larning qisman nazoratsiz chet elga chiqib ketishi bilan bog’liq. Boshqa tomondan, qayta sug’urtalash cheklangan bo’lsa, sug’urta kompaniyalari kapitallashuvining yetarli emasligi va ularning katta xatarlarni ushlab tura olmasligiga ta’sir qiladi.
• Bank oynalari orqali sug’urtalash bo’yicha sug’urta bozorida raqobatning deyarli yo’qligi. Banklar va moliyaviy-sanoat guruhlari sug‘urta kompaniyalarining sho’ba korxonalarini tashkil etib, shu orqali boshqa sug‘urta kompaniyalarini o‘z mijozlari bilan bog‘lash imkoniyatidan chetda qoldirib, mijoz o‘z guruhida imkon qadar ko‘proq pul mablag‘larini qoldirishi uchun faqat o‘z iqtisodiy manfaatlarini ko‘zlaydi. Agar raqobat mavjud bo’lsa, bu mutlaqo oqilona va asosli harakat. U yo‘q bo‘lganda sug‘urta sohasining sifat jihatidan rivojlanishiga katta zarar yetkazadi.

Bozor iqtisodiy liberallashtirish dasturi ta’sirini ko’zdan kechirmoqda. 2019-yil avgust oyida e’lon qilingan islohotlar sohaning iqtisodiyotdagi rolini kuchaytirish va yangi me’yoriy-huquqiy bazani ishlab chiqishga qaratilgan. Shuningdek, ular, ayniqsa, chakana savdo segmentlarida mukofotlar o’sishni qo’llab-quvvatlash va iqtisodiyot uchun strategik ahamiyatga ega bo’lgan sohalarda qo’llab-quvvatlash yoki kafolat mexanizmlarini taqdim etish choralarini o’z ichiga oladi.

Xususan, Sug‘urta faoliyati to‘g‘risidagi qonunning yangi tahririni ishlab chiqish va joriy etish, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Sug‘urta bozorini raqamlashtirish va hayotni sug‘urtalashni rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» gi PQ-5265-son qarorini qabul qilish, sug’urta kompaniyalari kapitallashuviga qo’yiladigan talablar kuchaytirildi, sug‘urta vositachiligi tamoyillari sezilarli darajada qayta ko‘rib chiqildi. O‘ylaymizki, O’zbekiston moliya bozorida to’laqonli o’yinchilar sifatida sug’urta kompaniyalarining uzoq muddatli o’sishiga, oqilona konsentratsiyasiga va shaffofligini oshirishga olib keladi.

O‘zbekistonda sug‘urtaning kirib borish darajasi boshqa mamlakatlarga nisbatan ancha past.

O‘zbekistonda sug‘urta mukofotlari hajmi yil yakuniga ko‘ra mamlakat yalpi ichki mahsulotiga nisbatan 0,4% ni tashkil etadi. O’rtacha global IPR taxminan 3% ni tashkil qiladi. Biroq, bu ko’rsatkich 2022-yilda 0,8% gacha oshirilishi rejalashtirilgan.

Umumiy sug’urtaning zarar koeffitsienti 31% ni tashkil qiladi. Jahon amaliyotida bu ko’rsatkich o’rtacha 60-70% ni tashkil qiladi.